دیاتانولآمین Diethanolamine که به اختصار DEA نامیده میشود، یکی از ترکیبات شیمیایی پرکاربرد در صنایع مختلف از جمله صنایع شیمیایی، شوینده و آرایشی، نفت و گاز، پالایشگاهها و تولید مواد صنعتی است. این ماده به دلیل ساختار شیمیایی خاص خود، نقش مهمی بهعنوان تنظیمکننده pH، عامل کفکننده، جاذب گازهای اسیدی و امولسیفایر ایفا میکند.
حال بهصورت علمی و کاربردی به بررسی دیاتانولآمین صنعتی و شیمیایی، خواص فیزیکی و شیمیایی، روشهای تولید، کاربردهای گسترده، مسائل ایمنی، سمیت، و همچنین خرید، قیمت و فروش دیاتانولآمین ۹۹٪ میپردازیم.
دیاتانولآمین چیست؟
دیاتانولآمین یک ترکیب آلی از خانواده آمینهاست که بهطور خاص در دسته آمین نوع دوم قرار میگیرد. این ماده از واکنش اتیلناکسید با آمونیاک تولید میشود و دارای دو گروه هیدروکسیل (-OH) و یک گروه آمینی (-NH) است.
نامهای رایج:
- Diethanolamine
- DEA
- دیاتانولآمین شیمیایی
- دیاتانولآمین صنعتی
فرمول شیمیایی دیاتانولآمین
C4H11NO2 \mathrm{C_4H_{11}NO_2} C4H11NO2
ساختار مولکولی دیاتانولآمین
ساختار مولکولی DEA شامل:
- یک اتم نیتروژن مرکزی
- دو زنجیره اتانولی -CH₂CH₂OH
- یک پیوند آمینی ثانویه
این ساختار باعث میشود دیاتانولآمین:
- خاصیت بازی (قلیایی) داشته باشد
- در آب و الکلها کاملاً محلول باشد
- قابلیت انجام واکنشهای شیمیایی متنوعی داشته باشد
خواص فیزیکی و شیمیایی دیاتانولآمین
خواص فیزیکی دیاتانولآمین
- حالت فیزیکی: مایع شفاف و بیرنگ تا زرد کمرنگ
- بو: بوی ملایم آمونیاکی
- نقطه جوش: حدود 269°C
- ویسکوزیته: بالا
- چگالی: حدود 1.09 g/cm³
pH دیاتانولآمین
محلول آبی دیاتانولآمین دارای pH قلیایی (حدود 10–11) است، به همین دلیل بهعنوان تنظیمکننده pH در محصولات شوینده و آرایشی استفاده میشود.
حلالیت دیاتانولآمین
- محلول در آب ✅
- محلول در الکل ✅
- نامحلول در هیدروکربنهای غیرقطبی ❌
واکنشهای دیاتانولآمین
دیاتانولآمین در واکنشهای متعددی شرکت میکند، از جمله:
- واکنش با اسیدها و تشکیل نمکها
- واکنش با اسیدهای چرب برای تولید کوکامید DEA
- واکنش در فرآیندهای جذب گازهای اسیدی
- واکنش در تولید سورفکتانتها و امولسیفایرها
تولید دیاتانولآمین
روش صنعتی تولید دیاتانولآمین
تولید دیاتانولآمین معمولاً از واکنش کنترلشده اتیلن اکسید و آمونیاک انجام میشود. در این فرآیند، سه محصول اصلی حاصل میشود:
- مDEA)
- تآمین (MEA)
- دیاتانولآمین (DEA)
- تریاتانولآمین (TEA)
نسبت تولید DEA به شرایط واکنش و نسبت مواد اولیه بستگی دارد.
دیاتانولآمین در صنایع شوینده و آرایشی
دیاتانولآمین در شامپو
در فرمولاسیون شامپوها، DEA:
- باعث افزایش کف
- بهبود ویسکوزیته
- تثبیت pH محصول
میشود.
دیاتانولآمین در مایع ظرفشویی
در مایع ظرفشویی، دیاتانولآمین نقش:
- عامل کفکننده
- تقویتکننده قدرت پاککنندگی
- تنظیمکننده pH
را دارد.
دیاتانولآمین در شویندهها
DEA در تولید:
- شویندههای صنعتی
- شویندههای خانگی
- پاککنندههای چندمنظوره
کاربرد گستردهای دارد.
امولسیفایر دیاتانولآمین
دیاتانولآمین با اسیدهای چرب واکنش داده و امولسیفایرهای قوی تولید میکند که برای پایداری فرمولاسیونها ضروری هستند.
جایگزین دیاتانولآمین در محصولات آرایشی
بهدلیل نگرانیهای ایمنی، در برخی محصولات آرایشی از جایگزینهایی مانند:
- Cocamid MEA
- Triethanolamine
- Amino acids buffers
استفاده میشود.
دیاتانولآمین در صنعت نفت و گاز
دیاتانولآمین در صنعت نفت
دیاتانولآمین Diethanolamine – DEA یکی از مهمترین و پرکاربردترین آمینها در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی به شمار میرود. این ماده به دلیل خاصیت قلیایی و توانایی بالا در واکنش با ترکیبات اسیدی، نقش کلیدی در فرآیندهای تصفیه، پالایش و بهبود کیفیت گاز طبیعی و گازهای صنعتی ایفا میکند.
در واحدهای فرآورش گاز، وجود ناخالصیهایی مانند گازهای اسیدی میتواند باعث کاهش کیفیت محصول نهایی، افزایش خوردگی تجهیزات و ایجاد خطرات ایمنی شود. به همین دلیل، استفاده از دیاتانولآمین صنعتی بهعنوان یک جاذب مؤثر، بهطور گسترده مورد توجه قرار گرفته است.
تصفیه گاز با DEA
یکی از اصلیترین کاربردهای DEA، استفاده در فرآیند تصفیه گاز با دیاتانولآمین است. این فرآیند که تحت عنوان Gas Sweetening یا شیرینسازی گاز شناخته میشود، برای حذف گازهای اسیدی از جریان گاز طبیعی به کار میرود.
در این روش، گاز خام وارد برج تماس Absorber شده و با محلول آبی دیاتانولآمین در تماس قرار میگیرد. DEA با گازهای اسیدی واکنش داده و آنها را جذب میکند، در حالی که گاز تصفیهشده با کیفیت بالاتر از سیستم خارج میشود.
جذب گازهای اسیدی با دیاتانولآمین
دیاتانولآمین توانایی بالایی در جذب گازهای اسیدی دارد، بهویژه:
- گاز دیاکسید کربن CO₂
- گاز سولفید هیدروژن H₂S
این گازها اگر از جریان گاز حذف نشوند:
- باعث خوردگی شدید تجهیزات فلزی میشوند
- بوی نامطبوع و سمی ایجاد میکنند
- ارزش حرارتی گاز را کاهش میدهند
DEA با تشکیل ترکیبات قابل برگشت با این گازها، امکان جذب و سپس بازیابی مجدد محلول آمینی را فراهم میکند. این ویژگی باعث شده دیاتانولآمین نسبت به برخی آمینهای دیگر از نظر اقتصادی و عملیاتی مقرونبهصرفه باشد.
دیاتانولآمین در واحدهای گاز شیرینکن (Gas Sweetening Units)
در واحدهای گاز شیرینکن، محلول دیاتانولآمین بهصورت چرخهای استفاده میشود. پس از جذب گازهای اسیدی، محلول اشباعشده وارد واحد احیا (Regenerator) شده و با اعمال حرارت، گازهای جذبشده آزاد میشوند. سپس محلول DEA دوباره به چرخه بازمیگردد.
مزایای استفاده از دیاتانولآمین در این واحدها عبارتاند از:
- راندمان بالای جذب H₂S و CO₂
- پایداری شیمیایی مناسب
- قابلیت استفاده طولانیمدت
- هزینه عملیاتی قابل قبول
دیاتانولآمین در پالایشگاه
در پالایشگاههای نفت و گاز، دیاتانولآمین نقش مهمی در افزایش کیفیت محصولات و ایمنی فرآیندها دارد. استفاده از DEA در بخشهای مختلف پالایشگاهی موجب:
- کاهش خوردگی تجهیزات فلزی مانند لولهها و مبدلهای حرارتی
- افزایش کیفیت گاز خروجی مطابق با استانداردهای بینالمللی
- کاهش ریسکهای ایمنی ناشی از وجود گاز H₂S
- افزایش عمر مفید تجهیزات و کاهش هزینههای تعمیر و نگهداری
به همین دلیل، دیاتانولآمین شیمیایی با خلوص بالا (معمولاً ۹۹٪) در پالایشگاهها ترجیح داده میشود.
بازدارنده خوردگی
یکی دیگر از کاربردهای مهم دیاتانولآمین در صنعت نفت و گاز، استفاده از آن بهعنوان بازدارنده خوردگی است. محیطهای پالایشگاهی و خطوط انتقال گاز معمولاً دارای:
- رطوبت
- ترکیبات اسیدی
- دمای بالا
هستند که همگی شرایط ایدهآلی برای خوردگی فلزات فراهم میکنند. DEA با خنثیسازی محیط اسیدی و تشکیل لایه محافظ روی سطوح فلزی، باعث کاهش نرخ خوردگی میشود.
استفاده از دیاتانولآمین بهعنوان بازدارنده خوردگی مزایای زیر را دارد:
- افزایش طول عمر خطوط لوله
- کاهش توقفهای ناخواسته تولید
- کاهش هزینههای تعمیرات اساسی
دیاتانولآمین در صنایع شیمیایی
DEA در تولید:
- سورفکتانتها
- رزینها
- افزودنیهای صنعتی
- مواد ضدزنگ
نقش کلیدی دارد و بهعنوان یک ماده پایه در بسیاری از فرآیندهای شیمیایی شناخته میشود.
سمیت دیاتانولآمین و ایمنی کار با DEA
سمیت دیاتانولآمین
دیاتانولآمین Diethanolamine – DEA در دسته مواد شیمیایی با سمیت متوسط قرار میگیرد. اگرچه این ماده در بسیاری از صنایع بهطور گسترده مورد استفاده قرار میگیرد، اما تماس نادرست یا طولانیمدت با آن میتواند اثرات نامطلوبی بر سلامت انسان داشته باشد. به همین دلیل، آشنایی با سمیت دیاتانولآمین و رعایت اصول ایمنی هنگام کار با آن امری ضروری است.
اثرات تماس پوستی و چشمی
در صورت تماس مستقیم و طولانیمدت با پوست، دیاتانولآمین میتواند باعث:
- تحریک پوستی
- خشکی و ترکخوردگی پوست
- التهاب و قرمزی
شود. همچنین، تماس DEA با چشمها ممکن است منجر به:
- سوزش شدید
- اشکریزش
- آسیب به قرنیه در تماسهای شدید
گردد. به همین دلیل، استفاده از تجهیزات حفاظتی در محیطهای صنعتی الزامی است.
سمیت تنفسی و استنشاق بخارات
استنشاق بخارات یا آئروسلهای دیاتانولآمین، بهویژه در محیطهای بسته یا دارای تهویه نامناسب، میتواند باعث:
- تحریک مجاری تنفسی
- سرفه و تنگی نفس
- سردرد و حالت تهوع
شود. تماس مداوم از طریق استنشاق ممکن است در بلندمدت اثرات منفی بر دستگاه تنفسی داشته باشد.
سمیت خوراکی (بلع تصادفی)
مصرف خوراکی دیاتانولآمین بهشدت خطرناک است و میتواند باعث:
- تحریک و سوختگی دستگاه گوارش
- تهوع، استفراغ و درد شکمی
- آسیب به انداموارش
- تهوع، استفراغ و درد شکمی
- آسیب به اندامهای داخلی در دوزهای بالا
شود. در محیطهای کاری باید از خوردن، آشامیدن یا سیگار کشیدن در محل نگهداری یا مصرف DEA بهطور جدی خودداری شود.
اثرات بلندمدت و نگرانیهای بهداشتی
برخی مطالعات نشان دادهاند که قرارگیری طولانیمدت در معرض دیاتانولآمین ممکن است:
- باعث اختلال در عملکرد کبد شود
- اثرات تجمعی در بدن ایجاد کند
- در شرایط خاص، خطرات مزمن به همراه داشته باشد
به همین دلیل، در بسیاری از کشورها استفاده از DEA در محصولات آرایشی خاص محدود یا کنترل شده است.
ایمنی کار با DEA
اصول کلی ایمنی
رعایت ایمنی کار با DEA در محیطهای صنعتی، آزمایشگاهی و پالایشگاهی از اهمیت بالایی برخوردار است. این اصول به کاهش خطرات انسانی و افزایش ایمنی فرآیند کمک میکند.
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی PPE
برای کار ایمن با دیاتانولآمین، استفاده از تجهیزات زیر توصیه میشود:
- دستکش مقاوم شیمیایی نیتریل یا PVC
- عینک ایمنی یا شیلد محافظ صورت
- لباس کار مناسب و ضد مواد شیمیایی
این تجهیزات مانع تماس مستقیم DEA با پوست و چشم میشوند.
تهویه مناسب محیط کار
کار با دیاتانولآمین باید در محیطهایی با:
- سیستم تهویه مناسب
- هود شیمیایی در آزمایشگاهها
- گردش هوای کافی در فضاهای صنعتی
انجامیکی از از تجمع بخارات مضر جلوگیری گردد.
جلوگیری از تماس مستقیم با پوست
یکی از مهمترین نکات ایمنی، جلوگیری از تماس مستقیم دیاتانولآمین با پوست است. در صورت ریختن اتفاقی DEA روی پوست:
1. بلافاصله محل تماس را با آب فراوان شستشو دهید
2. لباس آلوده را تعویض کنید
3. در صورت بروز علائم شدید، به مراکز درمانی مراجعه نمایید
شرایط نگهداری ایمن دیاتانولآمین
برای کاهش خطرات، DEA باید:
- در ظروف دربسته و مقاوم
- دور از حرارت و نور مستقیم
- دور از مواد اکسیدکننده قوی
نگهداری شود. دیاتانولآمین بشکهای معمولاً دارای برچسبهای هشدار ایمنی و اطلاعات MSDS است که باید به دقت مطالعه شوند.
آموزش پرسنل و رعایت دستورالعملها
آموزش کارکنان در خصوص:
- خطرات دیاتانولآمین
- نحوه استفاده ایمن
- اقدامات اضطراری در صورت نشت یا تماس
نقش مهمی در کاهش حوادث صنعتی دارد.
دیاتانولآمین ۹۹٪
دیاتانولآمین ۹۹٪ بهعنوان گرید صنعتی و شیمیایی با خلوص بالا در صنایع حساس مانند:
- نفت و گاز
- شویندههای تخصصی
- تولید مواد شیمیایی
استفاده میشود.
خرید دیاتانولآمین
برای خرید دیاتانولآمین باید به موارد زیر توجه کرد:
- درصد خلوص
- گرید (صنعتی یا شیمیایی)
- برند و کشور تولیدکننده
- آنالیز و MSDS
قیمت دیاتانولآمین
قیمت دیاتانولآمین به عوامل زیر بستگی دارد:
- قیمت جهانی مواد شیمیایی
- نرخ ارز
- وارداتی یا تولید داخل بودن
- بستهبندی (بشکهای یا فله)
فروش دیاتانولآمین
فروش دیاتانولآمین معمولاً بهصورت:
- دیاتانولآمین بشکهای
- فله برای مصرفکنندگان صنعتی
انجام میشود.
دیاتانولآمین وارداتی و تامینکننده
بسیاری از صنایع از دیاتانولآمین وارداتی از کشورهای:
- آلمان
- چین
- هند
استفاده میکنند. انتخاب تامینکننده دیاتانولآمین معتبر نقش مهمی در کیفیت نهایی محصول دارد.
جمعبندی
دیاتانولآمین (Diethanolamine – DEA) یکی از پرکاربردترین و مهمترین ترکیبات شیمیایی چندمنظوره در صنایع مختلف به شمار میرود. این ماده به دلیل ساختار شیمیایی خاص خود، همزمان دارای خواص قلیایی، حلالیت بالا در آب و قابلیت واکنشپذیری مناسب است که همین ویژگیها باعث شده در طیف وسیعی از کاربردهای صنعتی و تجاری مورد استفاده قرار گیرد.
در صنایع شوینده و آرایشی، دیاتانولآمین نقش مؤثری در تنظیم pH، افزایش پایداری فرمولاسیون، ایجاد کف مناسب و بهبود عملکرد محصولات ایفا میکند. در صنعت نفت و گاز و پالایشگاهها نیز DEA بهعنوان یکی از آمینهای مهم در فرآیند تصفیه گاز و جذب گازهای اسیدی مانند CO₂ و H₂S استفاده میشود و سهم قابلتوجهی در افزایش کیفیت گاز، کاهش خوردگی تجهیزات و بهبود ایمنی فرآیندها دارد.
با وجود کاربردهای گسترده، شناخت دقیق خواص فیزیکی و شیمیایی دیاتانولآمین، موارد مصرف، محدودیتها و مسائل ایمنی آن اهمیت زیادی دارد. تماس نادرست یا استفاده غیراصولی از DEA میتواند باعث بروز مشکلات پوستی، تنفسی یا زیستمحیطی شود؛ بنابراین رعایت دستورالعملهای ایمنی، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و نگهداری صحیح این ماده از الزامات کار با آن است.
از سوی دیگر، برای فعالان حوزه بازرگانی و صنعت، آگاهی از شرایط خرید و فروش دیاتانولآمین صنعتی، درصد خلوص مانند DEA 99٪، نوع بستهبندی، برند تولیدکننده و نوسانات قیمت بازار نقش مهمی در انتخاب محصول مناسب و کاهش ریسکهای فنی و اقتصادی دارد.
در مجموع، میتوان گفت دیاتانولآمین یک ماده کلیدی و استراتژیک در صنایع شیمیایی است که استفاده مؤثر و ایمن از آن نیازمند دانش فنی، رعایت استانداردهای ایمنی و انتخاب آگاهانه در فرآیند تأمین و مصرف میباشد.
سؤالات متداول درباره سمیت دیاتانولآمین و ایمنی کار با DEA
1 آیا دیاتانولآمین مادهای سمی است؟
بله، دیاتانولآمین DEA دارای سمیت متوسط است. تماس کوتاهمدت معمولاً خطر جدی ایجاد نمیکند، اما تماس طولانیمدت یا مکرر میتواند باعث تحریک پوست، چشم و دستگاه تنفسی شود. به همین دلیل رعایت اصول ایمنی هنگام کار با این ماده ضروری است.
2 تماس دیاتانولآمین با پوست چه عوارضی دارد؟
تماس مستقیم DEA با پوست ممکن است موجب:
- قرمزی و التهاب
- خشکی و پوستهپوسته شدن
- سوزش و خارش
شود. در صورت تماس طولانی یا مکرر، احتمال آسیب پوستی افزایش مییابد. استفاده از دستکش مقاوم شیمیایی توصیه میشود.
3 آیا استنشاق بخارات دیاتانولآمین خطرناک است؟
بله، استنشاق بخارات یا ذرات معلق دیاتانولآمین در محیطهای بسته میتواند باعث:
- تحریک مجاری تنفسی
- سرفه و تنگی نفس
- سردرد و تهوع
شود. کار با DEA باید حتماً در محیط دارای تهویه مناسب انجام شود.
4 در صورت تماس دیاتانولآمین با چشم چه باید کرد؟
در صورت تماس DEA با چشم:
1. فوراً چشمها را حداقل ۱۵ دقیقه با آب فراوان شستشو دهید
2. از مالیدن چشم خودداری کنید
3. در صورت باقی ماندن سوزش یا درد، به پزشک مراجعه نمایید
استفاده از عینک ایمنی بهترین راه پیشگیری است.
5 آیا مصرف خوراکی دیاتانولآمین خطرناک است؟
بله، مصرف خوراکی دیاتانولآمین بسیار خطرناک است و میتواند باعث آسیب جدی به دستگاه گوارش و اندامهای داخلی شود. این ماده کاملاً صنعتی است و نباید به هیچ عنوان بلعیده شود.
6 آیا دیاتانولآمین سرطانزا است؟
خود دیاتانولآمین بهطور مستقیم بهعنوان ماده سرطانزا طبقهبندی نشده است، اما در برخی شرایط میتواند با ترکیبات خاص واکنش داده و نیتروزآمینها را تشکیل دهد که بالقوه سرطانزا هستند. به همین دلیل استفاده از DEA در برخی محصولات آرایشی محدود شده است.
7 چه تجهیزات ایمنی برای کار با DEA لازم است؟
برای ایمنی کار با DEA استفاده از تجهیزات زیر توصیه میشود:
- دستکش نیتریل یا PVC
- عینک ایمنی یا شیلد محافظ
- لباس کار مقاوم در برابر مواد شیمیایی
- تهویه مناسب محیط کار
8 دیاتانولآمین چگونه باید نگهداری شود؟
دیاتانولآمین باید:
- در ظروف دربسته و استاندارد
- دور از حرارت و نور مستقیم خورشید
- دور از مواد اکسیدکننده قوی
نگهداری شود. دیاتانولآمین بشکهای معمولاً همراه با برگه اطلاعات ایمنی MSDS عرضه میشود.
9 در صورت نشت یا ریختن دیاتانولآمین چه اقدامی لازم است؟
در صورت نشت DEA:
- از تماس مستقیم با ماده خودداری کنید
- محل را تهویه کنید
- ماده را با جاذب مناسب جمعآوری نمایید
- پسماند را طبق دستورالعمل ایمنی دفع کنید
10 آیا استفاده از دیاتانولآمین در صنایع مجاز است؟
بله، دیاتانولآمین صنعتی در بسیاری از صنایع مانند نفت و گاز، شویندهها و صنایع شیمیایی مجاز است، اما استفاده از آن باید مطابق با استانداردهای ایمنی و مقررات زیستمحیطی انجام شود.
11 چگونه میتوان ریسک کار با دیاتانولآمین را کاهش داد؟
برای کاهش ریسک:
- آموزش صحیح کارکنان
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی
- رعایت دستورالعملهای MSDS
- انجام بازرسیهای ایمنی دورهای
بسیار مؤثر است.
12 آیا دیاتانولآمین جایگزین ایمنتری دارد؟
در برخی کاربردها، بهویژه در محصولات آرایشی و بهداشتی، از جایگزینهایی مانند:
- Triethanolamine (TEA)
- Cocamid MEA
- ترکیبات آمیندار ملایمتر
استفاده میشود.