اسید نیتریک چیست؟ راهنمای جامع خواص، کاربردها، گریدها و خرید اسید نیتریک ۶۵٪

اگر تا امروز فقط نام اسید نیتریک را شنیده‌اید و می‌خواهید بدانید دقیقاً چه ویژگی‌هایی دارد، در چه گریدها و غلظت‌هایی عرضه می‌شود، چگونه باید آن را ایمن نگهداری کرد و هنگام خرید به چه نکاتی توجه کرد، این راهنما پاسخ شماست. در ادامه، پس از مرور اصول، به سراغ کاربردهای صنعتی و آزمایشگاهی، مقایسه با سایر اسیدهای معدنی، جدول محصولات موجود و راهنمای خرید می‌رویم. برای درک جایگاه این ماده در خانواده بزرگ اسیدها، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله اسیدهای معدنی چیست؟اسیدهای معدنی چیست؟ را مطالعه کنید.

اسید نیتریک چیست؟ تعریف علمی و ساختار مولکولی

بر پایه تعریف آرنیوس، اسید نیتریک ترکیبی است که در آب به‌طور کامل تفکیک می‌شود و یون هیدروژن (H⁺) و یون نیترات (NO₃⁻) آزاد می‌کند. ساختار مولکول آن از یک اتم نیتروژن مرکزی تشکیل شده که با دو اتم اکسیژن پیوند دوگانه و با یک گروه هیدروکسیل (OH) پیوند یگانه دارد. همین آرایش الکترونی باعث می‌شود نیتروژن در بالاترین حالت اکسایش خود (+۵) قرار بگیرد و تمایل شدیدی به گرفتن الکترون داشته باشد؛ به همین دلیل اسید نیتریک هم‌زمان «اسید قوی» و «اکسیدکننده قوی» است.

نکته‌ای که بسیاری از کاربران تازه‌کار نمی‌دانند این است که اسید نیتریک خالص و بدون آب (۱۰۰٪) در دمای اتاق ناپایدار است و به‌سادگی تجزیه می‌شود؛ بنابراین در بازار تقریباً همیشه به‌صورت محلول آبی با غلظت‌های مشخص عرضه می‌شود. به همین دلیل وقتی از «اسید نیتریک ۶۵٪» صحبت می‌کنیم، منظور محلولی است که ۶۵ درصد جرمی آن را HNO₃ و باقی را آب تشکیل می‌دهد. این محلول نقطه جوش ثابت و پایداری دارد و به همین دلیل به آن «اسید نیتریک آزئوتروپیک» یا همان غلظت مرجع ۶۸٪ نیز گفته می‌شود.

در دسته‌بندی کلی، اسید نیتریک در گروه اکسی‌اسیدها (اسیدهای اکسیژن‌دار) قرار می‌گیرد؛ خانواده‌ای که اسید سولفوریک، اسید فسفریک و اسید پرکلریک نیز به آن تعلق دارند. اگر می‌خواهید تفاوت این خانواده با اسیدهای آلی را دقیق‌تر بشناسید، مقاله اسیدهای آلی چیست؟اسیدهای آلی چیست؟ دید مقایسه‌ای خوبی به شما می‌دهد.

خواص فیزیکی و شیمیایی اسید نیتریک

شناخت خواص اسید نیتریک، پیش‌شرط انتخاب درست غلظت، جنس ظرف و تجهیزات ایمنی است. مهم‌ترین مشخصات این ماده عبارت‌اند از:

•  فرمول شیمیایی: HNO₃

•  جرم مولی: ۶۳٫۰۱ گرم بر مول

•  شکل ظاهری: مایع بی‌رنگ تا زرد کم‌رنگ

•  بو: تند، محرک و خفه‌کننده

•  چگالی (۶۵٪): حدود ۱٫۳۹ گرم بر میلی‌لیتر

•  نقطه جوش (۶۸٪): حدود ۱۲۱ درجه سلسیوس

•  pH محلول رقیق: کمتر از ۱ (اسیدیته بسیار بالا)

•  حلالیت: کاملاً محلول در آب، با هر نسبت

•  خاصیت اصلی: اسید قوی + اکسیدکننده قوی

•  واکنش شاخص: با فلزات پایه گاز قهوه‌ای NO₂ آزاد می‌کند

مهم‌ترین واکنش‌های شیمیایی اسید نیتریک عبارت‌اند از:

•  خنثی‌سازی با بازها: واکنش با سدیم هیدروکسید، پتاسیم هیدروکسید یا آمونیاک و تولید نمک نیتراته و آب. این واکنش پایه تولید کودهایی مانند آمونیوم نیترات است.

•  واکنش با فلزات: برخلاف اسیدهای غیراکسیدکننده، اسید نیتریک با مس، نقره و بسیاری از فلزات واکنش می‌دهد و به‌جای هیدروژن، گازهای نیتروژن‌اکسید (NO، NO₂) آزاد می‌کند. رنگ قهوه‌ای‌مایل‌به‌سرخ این گازها، نشانه تشخیصی خوبی برای شناسایی اسید نیتریک است.

•  واکنش با کربنات‌ها: آزادسازی گاز دی‌اکسید کربن همراه با گرمای قابل توجه.

•  نیتراسیون ترکیبات آلی: جایگزینی گروه نیترو (-NO₂) روی حلقه‌های آروماتیک؛ واکنشی که پایه سنتز مواد منفجره، رنگ‌ها و داروها است.

•  تجزیه نوری: قرار گرفتن طولانی در معرض نور، اسید نیتریک را به نیتروژن‌اکسیدها، آب و اکسیژن تجزیه می‌کند و رنگ آن را به زرد تغییر می‌دهد.

اسید نیتریک قوی است یا ضعیف؟ تفاوت با اسید نیتریک دودکننده

پرسش «اسید نیتریک قوی است یا ضعیف؟» یکی از پرتکرارترین جست‌وجوهای کاربران است. پاسخ روشن است: اسید نیتریک یک اسید قوی محسوب می‌شود، زیرا در محلول آبی تقریباً به‌طور کامل یونیزه می‌شود و ثابت تفکیک اسیدی (pKa) آن حدود ۱٫۴- است. جایگاه آن در ردیف اسیدهای قوی معدنی، درست کنار اسید کلریدریک، اسید سولفوریک و اسید پرکلریک قرار می‌گیرد.

با این حال، دو اصطلاح را نباید با هم اشتباه گرفت:

•  اسید نیتریک غلیظ (Concentrated): معمولاً غلظت ۶۵ تا ۶۸ درصد؛ فرم استاندارد و پرمصرف بازار.

•  اسید نیتریک دودکننده (Fuming Nitric Acid): محلولی با غلظت بالای ۸۶ درصد که با افزودن نیتروژن‌دی‌اکسید اشباع شده است و در تماس با هوا بخار قهوه‌ای‌رنگ آزاد می‌کند. این نوع به دو گرید «دودکننده سفید» و «دودکننده سرخ» تقسیم می‌شود و فقط برای کاربردهای ویژه صنایع دفاعی، موشکی و برخی سنتزهای خاص استفاده می‌شود.

در متون قدیمی، اسید نیتریک را با نام «Aqua Fortis» یا «آب تیز» می‌شناسند؛ نامی که امروز هم در بازار سنتی مواد شیمیایی شنیده می‌شود و به‌ویژه در بحث استخراج فلزات گران‌بها کاربرد دارد.

غلظت‌ها و گریدهای تجاری اسید نیتریک

انتخاب غلظت و گرید، مستقیماً روی بازده فرآیند، هزینه و ایمنی اثر می‌گذارد. غلظت‌های رایج بازار ایران عبارت‌اند از:

•  ۵۵٪: شست‌وشو، تنظیم pH، مصارف عمومی آزمایشگاه. اقتصادی‌ترین گزینه و مناسب کارهای روزمره.

•  ۶۰٪: سنتز شیمیایی و حکاکی فلزات. تعادل خوب میان قدرت و ایمنی.

•  ۶۵٪: کود، آنالیز، آب تیزاب و صنایع شیمیایی. پرفروش‌ترین غلظت بازار.

•  ۶۸٪: کاربردهای تخصصی و مرجع آزئوتروپ؛ نزدیک به غلظت ثابت جوش.

•  بالای ۸۶٪: دودکننده و صنایع ویژه؛ نگهداری و حمل بسیار پرخطر.

از منظر گرید، اسید نیتریک در چهار سطح اصلی عرضه می‌شود:

•  ۱) گرید صنعتی (Technical): مناسب تولید کود، شست‌وشوی فلزات و فرآیندهای صنعتی؛ خلوص بالا اما ناخالصی فلزی مجاز بیشتر.

•  ۲) گرید آزمایشگاهی (Laboratory): برای کارهای عمومی آزمایشگاه، آموزش و تحقیقات با کنترل کیفیت متوسط.

•  ۳) گرید آنالیتیکال (AR): با حداقل ناخالصی و مناسب تیتراسیون و آزمایش‌های کمی دقیق.

•  ۴) گرید فوق‌خالص (Trace Metal / Ultrapure): با فلزات سنگین در محدوده ppb، مخصوص آنالیز دستگاهی مانند ICP-OES و ICP-MS.

اگر در انتخاب گرید مناسب تردید دارید، مطالعه دو مقاله گرید مواد شیمیایی چیست؟گرید مواد شیمیایی چیست؟ و راهنمای کامل انتخاب گرید مواد شیمیایی صنعتیراهنمای کامل انتخاب گرید مواد شیمیایی صنعتی به شما کمک می‌کند تا بدون پرداخت هزینه اضافی، دقیقاً همان چیزی را بخرید که فرآیندتان نیاز دارد.

اسید نیتریک چگونه تولید می‌شود؟ فرآیند استوالد و روش‌های مکمل

تولید صنعتی اسید نیتریک تقریباً به‌طور انحصاری بر پایه فرآیند استوالد (Ostwald Process) انجام می‌شود؛ روشی که در سال ۱۹۰۲ توسط ویلهلم استوالد معرفی شد و امروز هم ستون فقرات تولید جهانی این اسید است. این فرآیند در سه مرحله خلاصه می‌شود:

•  ۱) اکسیداسیون آمونیاک: آمونیاک و هوا روی بستر کاتالیزور پلاتین-رودیوم در دمای حدود ۸۵۰ درجه سلسیوس واکنش می‌دهند و نیتروژن مونوکسید (NO) تولید می‌شود.

•  ۲) اکسیداسیون بیشتر: NO با اکسیژن هوا ترکیب شده و به نیتروژن دی‌اکسید (NO₂) قهوه‌ای تبدیل می‌شود.

•  ۳) جذب در آب: NO₂ در برج‌های جذب با آب واکنش می‌دهد و اسید نیتریک و مقداری NO تولید می‌کند؛ NO بازچرخانی می‌شود تا بازده افزایش یابد.

خروجی این فرآیند معمولاً اسید نیتریک ۵۵ تا ۶۸ درصد است. برای رسیدن به غلظت‌های بالاتر، از تقطیر با اسید سولفوریک غلیظ یا استخراج با حلال استفاده می‌شود. در مقیاس آزمایشگاهی نیز می‌توان اسید نیتریک را از واکنش نیترات پتاسیم یا نیترات سدیم با اسید سولفوریک غلیظ و سپس تقطیر به‌دست آورد؛ روشی که به آن «نیتریک اسید از نیترات» می‌گویند.

•  کیفیت نهایی اسید به سه عامل بستگی دارد: خلوص آمونیاک ورودی، کارایی کاتالیزور و نوع برج جذب. هرچه این سه بهتر کنترل شوند، میزان ناخالصی‌هایی مانند آهن، کلراید و آرسنیک کمتر می‌شود.

کاربردهای اسید نیتریک در صنعت

۱) تولید کودهای نیتراته

بزرگ‌ترین مصرف‌کننده اسید نیتریک در جهان، صنعت کود است. واکنش اسید نیتریک با آمونیاک، آمونیوم نیترات تولید می‌کند که یکی از پرمصرف‌ترین کودهای نیتروژنه و همچنین ماده اولیه برخی مواد منفجره صنعتی است. ترکیب آن با سنگ فسفات نیز کودهای نیتروفسفاته می‌سازد. برای مقایسه دقیق کودهای نیتراته، مقاله تفاوت آمونیوم نیترات و پتاسیم نیتراتتفاوت آمونیوم نیترات و پتاسیم نیترات را ببینید.

۲) صنایع شیمیایی و پتروشیمی

اسید نیتریک در سنتز رنگ‌های آزو، داروها، واسطه‌های شیمیایی و پلیمرها نقش کلیدی دارد. در پتروشیمی نیز برای تصفیه و تبدیل برخی جریان‌های فرآیندی و تولید ترکیبات نیتروژن‌دار استفاده می‌شود.

۳) متالورژی، حکاکی و آبکاری فلزات

حکاکی (Etching) مس، برنج و آلیاژهای خاص با اسید نیتریک رقیق انجام می‌شود. در آبکاری، اسید نیتریک برای تمیزکاری سطح و فعال‌سازی فلز پیش از آبکاری کاربرد دارد. در متالورژی، این اسید در فرآیندهای لیچینگ و جداسازی فلزات حضور پررنگی دارد.

۴) مواد منفجره و صنایع دفاعی

نیتراسیون ترکیبات آلی با اسید نیتریک و اسید سولفوریک، پایه تولید نیتروگلیسیرین، TNT و بسیاری از مواد منفجره صنعتی است. به همین دلیل، حمل‌ونقل و فروش اسید نیتریک غلیظ تحت ضوابط سختگیرانه انجام می‌شود.

۵) داروسازی و صنایع غذایی

در داروسازی، اسید نیتریک برای سنتز واسطه‌های دارویی و تنظیم pH استفاده می‌شود. در صنایع غذایی نیز کاربردهای محدود و کنترل‌شده‌ای دارد، مانند تمیزکاری تجهیزات در فرآیندهای خاص که پس از آن شست‌وشوی کامل الزامی است.

۶) تصفیه و بازیافت

در بازیافت فلزات از پسماندهای الکترونیکی و صنعتی، اسید نیتریک به‌عنوان یکی از اجزای اصلی آب تیزاب سلطانی به‌کار می‌رود. جزئیات این فرآیند را در مقاله استخراج طلا از بردهای الکترونیکیاستخراج طلا از بردهای الکترونیکی به‌طور کامل توضیح داده‌ایم.

اسید نیتریک در آزمایشگاه و آنالیز

در آزمایشگاه، اسید نیتریک فقط یک واکنش‌دهنده نیست؛ بلکه محیط، بافر و آماده‌ساز نمونه هم هست. مهم‌ترین کاربردهای آن عبارت‌اند از:

•  هضم نمونه (Digestion): برای حل کردن خاک، سنگ، بافت گیاهی، غذا و نمونه‌های محیطی، از اسید نیتریک غلیظ به‌تنهایی یا در مخلوط با اسید کلریدریک و پراکسید هیدروژن استفاده می‌شود. هدف، آزادسازی کامل فلزات از ماتریس نمونه است.

•  تیتراسیون و محلول‌های استاندارد: اسید نیتریک در ساخت محلول‌های استاندارد و برخی تیتراسیون‌های پیچیده (مانند روش‌های آرژانتومتری که به تیترانت نیترات نقرهتیترانت نیترات نقره نیاز دارند) کاربرد دارد.

•  آماده‌سازی نمونه برای دستگاه‌ها: در ICP-OES، ICP-MS و AAS، نمونه‌ها اغلب در محیط اسید نیتریک فوق‌خالص حل می‌شوند. کوچک‌ترین ناخالصی فلزی می‌تواند نتیجه آنالیز را مخدوش کند؛ به همین دلیل برای این کار باید از اسیدهای مخصوص آنالیزاسیدهای مخصوص آنالیز استفاده کرد.

•  آب تیزاب سلطانی (Aqua Regia): مخلوط حجمی ۳ به ۱ اسید کلریدریک و اسید نیتریک که قادر به حل کردن طلا و پلاتین است. اگر به راهنمای تهیه و کاربرد این ترکیب نیاز دارید، مقاله راهنمای خرید اسید کلریدریکراهنمای خرید اسید کلریدریک را ببینید.

•  شست‌وشوی ظروف و تجهیزات: برای حذف بقایای فلزی از ظروف آزمایشگاهی، خیساندن در اسید نیتریک رقیق روشی رایج است.

مقایسه اسید نیتریک با سایر اسیدهای معدنی

هیچ اسیدی جای دیگری را کاملاً نمی‌گیرد. تفاوت‌های کاربردی اسید نیتریک با سه اسید معدنی پرکاربرد دیگر را در ادامه می‌بینید:

•  اسید نیتریک: فرمول HNO₃، اسید قوی، اکسیدکنندگی بسیار بالا، فراریت متوسط، کاربرد شاخص در کود و حکاکی و آنالیز، خطر ویژه گازهای NOx.

•  اسید کلریدریک: فرمول HCl، اسید قوی، فاقد خاصیت اکسیدکنندگی، فراریت بالا، کاربرد شاخص در تنظیم pH و شست‌وشوی فلز، خطر ویژه بخار خورنده.

•  اسید سولفوریک: فرمول H₂SO₄، اسید قوی، اکسیدکنندگی فقط در حالت غلیظ، فراریت پایین، کاربرد شاخص در صنعت و باتری و کود، خطر ویژه واکنش شدید با آب.

•  اسید پرکلریک: فرمول HClO₄، قوی‌ترین اسید متداول، اکسیدکنندگی بسیار بالا، فراریت متوسط، کاربرد شاخص در آنالیز و اکسیداسیون، خطر ویژه انفجاری با مواد آلی.

برای مطالعه جزئیات، این مقالات را از دست ندهید:

•  تفاوت اسید کلریدریک و اسید نیتریکتفاوت اسید کلریدریک و اسید نیتریک

•  مقایسه اسید سولفوریک و اسید نیتریکمقایسه اسید سولفوریک و اسید نیتریک

•  مقایسه اسید پرکلریک و اسید نیتریکمقایسه اسید پرکلریک و اسید نیتریک

•  تفاوت اسید کلریدریک و اسید سولفوریکتفاوت اسید کلریدریک و اسید سولفوریک

•  اسید سولفوریک و کاربردهای آن در صنعتکاربردهای آن در صنعت

ایمنی، نگهداری و کمک‌های اولیه

اسید نیتریک یکی از خطرناک‌ترین مواد شیمیایی آزمایشگاهی و صنعتی است و بی‌توجهی به اصول ایمنی می‌تواند فاجعه‌بار باشد. نکات کلیدی:

•  ۱) تجهیزات حفاظت فردی: عینک ایمنی ضدپاشش (ترجیحاً شیلد صورت)، دستکش مقاوم شیمیایی (نئوپرن یا بوتیل)، روپوش آزمایشگاهی و کفش بسته. برای کار با بخارات، ماسک با فیلتر مناسب اسید الزامی است.

•  ۲) تهویه: تمام کارها باید در هود شیمیایی انجام شود. گازهای NOx حاصل از واکنش، به دستگاه تنفسی آسیب جدی می‌زنند.

•  ۳) رقیق‌سازی: همیشه اسید را به آب اضافه کنید، نه آب را به اسید. واکنش بسیار گرمازا است و افزودن آب به اسید می‌تواند باعث جوشش و پاشش ناگهانی شود.

•  ۴) نگهداری: ظرف شیشه‌ای بوروسیلیکات یا پلی‌اتیلن با درپوش محکم، در محیط خنک، تاریک و دارای تهویه. نور، تجزیه اسید و افزایش فشار ظرف را تسریع می‌کند.

•  ۵) جداسازی: اسید نیتریک را هرگز کنار مواد آلی، حلال‌های قابل اشتعال، پودر فلزات و بازهای قوی نگهداری نکنید؛ خطر واکنش شدید یا آتش‌سوزی وجود دارد.

•  ۶) خنثی‌سازی پساب: پیش از دفع، پساب اسیدی را با سدیم بی‌کربنات یا آهک خنثی کنید و pH نهایی را کنترل نمایید. هرگز اسید را مستقیم در فاضلاب نریزید.

•  ۷) کمک‌های اولیه: در تماس با پوست، فوراً با آب جاری فراوان به‌مدت حداقل ۱۵ دقیقه بشویید و لباس آلوده را درآورید. در تماس چشمی، چشم را با آب شست‌وشو دهید و سریعاً به پزشک مراجعه کنید. در صورت استنشاق بخار، فرد را به هوای آزاد منتقل کنید.

قیمت اسید نیتریک و عوامل مؤثر بر آن

قیمت اسید نیتریک، برخلاف تصور عموم، تنها به غلظت وابسته نیست. عوامل زیر مستقیماً روی قیمت نهایی اثر می‌گذارند:

•  غلظت: اسید ۶۵٪ گران‌تر از ۵۵٪ است و اسید دودکننده قیمت و شرایط فروش کاملاً متفاوتی دارد.

•  گرید و خلوص: گرید فوق‌خالص آنالیز می‌تواند چند برابر گرید صنعتی هزینه داشته باشد.

•  برند تولیدکننده: برندهای داخلی معتبر مانند دکتر مجللی، نوترون و قطران شیمی، هرکدام سطح کیفی و قیمت خاص خود را دارند.

•  حجم بسته‌بندی: خرید عمده (گالن یا بشکه) هزینه هر لیتر را به‌شدت کاهش می‌دهد.

•  هزینه حمل و شرایط فروش: اسید نیتریک در گروه کالاهای خطرناک قرار دارد و حمل آن ضوابط و هزینه ویژه دارد.

•  نوسان بازار: نرخ ارز و شرایط تأمین مواد اولیه، قیمت را دستخوش تغییر می‌کند.

راهنمای خرید اسید نیتریک؛ چه غلظتی و کدام گرید؟

پیش از ثبت سفارش، این چک‌لیست را مرور کنید:

•  ۱) کاربرد را مشخص کنید: کود و صنعت → گرید صنعتی؛ آزمایشگاه آموزشی → گرید آزمایشگاهی؛ تیتراسیون → AR؛ ICP و AAS → فوق‌خالص.

•  ۲) غلظت درست را انتخاب کنید: ۵۵٪ برای شست‌وشو، ۶۵٪ برای اکثر کاربردها و ۶۸٪ برای موارد تخصصی.

•  ۳) برگه آنالیز (COA) و MSDS را مطالبه کنید: این دو سند، تضمین کیفیت و راهنمای ایمنی شما هستند.

•  ۴) بسته‌بندی مناسب را بررسی کنید: ظرف پلاستیکی مقاوم، درپوش آب‌بند و برچسب هشدار استاندارد.

•  ۵) از تأمین‌کننده معتبر خرید کنید: ثبات کیفیت در خریدهای مکرر، مهم‌تر از قیمت لحظه‌ای است.

محصولات موجود اسید نیتریک در شیمی‌دان

•  اسید نیتریک ۶۵٪ – دکتر مجللی

•  اسید نیتریک ۵۵٪ – دکتر مجللی

•  اسید نیتریک ۶۵٪ – قطران شیمی

•  اسید نیتریک – قطران شیمی

•  اسید نیتریک ۶۵٪ – نوترون

•  اسید نیتریک ۶۰٪ – نوترون

•  اسید نیتریک ۵۵٪ – نوترون

برای مشاهده همه گزینه‌ها می‌توانید به دسته اسیدهای معدنیدسته اسیدهای معدنی و دسته کلی اسیدهادسته کلی اسیدها مراجعه کنید.

محصولات مکمل و مرتبط

•  آمونیوم نیترات دکتر مجللی

اوره دکتر مجللی (برای خنثی‌سازی نیتریک اضافی در فرآیند استخراج طلا)

•  اسید سولفوریک ۹۵–۹۸٪ دکتر مجللی

•  اسید هیدروکلریدریک ۳۷٪ دکتر مجللی

•  اسید پرکلریک ۷۰٪ دکتر مجللی

•  تیترانت نیترات نقره دکتر مجللی

چرا خرید اسید نیتریک از شیمی‌دان؟

فروشگاه شیمی‌دان با تمرکز بر تأمین مواد شیمیایی آزمایشگاهی و صنعتی، امکان خرید اسید نیتریک را در برندها و غلظت‌های متنوع فراهم کرده است. مزیت‌های خرید از این مجموعه عبارت‌اند از:

•  تنوع برند و غلظت در یک صفحه، برای مقایسه آسان‌تر

ارائه مشخصات فنی و برگه اطلاعات ایمنی برای انتخاب آگاهانه

امکان خرید خرده و عمده متناسب با نیاز آزمایشگاه، کارگاه یا کارخانه

پشتیبانی مشاوره‌ای برای انتخاب گرید و غلظت درست

برای ثبت سفارش عمده یا دریافت مشاوره فنی، می‌توانید با کارشناسان شیمی‌دان تماس بگیرید و پیش از خرید، مشخصات موردنیاز خود را نهایی کنید.

جمع‌بندی

اسید نیتریک یکی از ارکان اصلی صنایع شیمیایی، کشاورزی، متالورژی و آزمایشگاه‌های تجزیه است؛ ماده‌ای که هم‌زمان اسید قوی و اکسیدکننده است و همین ویژگی، دامنه کاربرد آن را از تولید کود و مواد منفجره تا هضم نمونه و استخراج طلا گسترده کرده است. برای استفاده درست از این ماده، سه اصل را همیشه به یاد داشته باشید: انتخاب غلظت و گرید متناسب با کاربرد، رعایت کامل اصول ایمنی و تهویه، و خرید از تأمین‌کننده‌ای که برگه آنالیز و اطلاعات ایمنی معتبر ارائه می‌دهد. اگر به دنبال تأمین مطمئن اسید نیتریک ۵۵، ۶۰ یا ۶۵ درصد با برندهای معتبر هستید، دسته اسیدهای معدنی شیمی‌داندسته اسیدهای معدنی گزینه‌های متنوعی پیش روی شما می‌گذارد و در صورت نیاز به خرید عمده، کارشناسان این مجموعه شما را در انتخاب درست همراهی می‌کنند.

سؤالات متداول درباره اسید نیتریک

۱) اسید نیتریک چیست و چه فرمولی دارد؟

اسید نیتریک یک اسید معدنی قوی با فرمول HNO₃ است که در آب به‌طور کامل یونیزه می‌شود و علاوه بر خاصیت اسیدی، یک اکسیدکننده قوی نیز محسوب می‌شود.

۲) اسید نیتریک قوی است یا ضعیف؟

اسید نیتریک در دسته اسیدهای قوی قرار می‌گیرد؛ زیرا در محلول آبی تقریباً به‌طور کامل تفکیک می‌شود و pKa آن حدود ۱٫۴- است.

۳) تفاوت اسید نیتریک ۵۵٪ و ۶۵٪ چیست؟

هر دو یک ماده هستند و فقط درصد جرمی HNO₃ متفاوت است. ۵۵٪ برای مصارف عمومی و شست‌وشو و ۶۵٪ برای کود، سنتز، حکاکی و آب تیزاب مناسب‌تر است.

۴) اسید نیتریک دودکننده چه تفاوتی با اسید غلیظ دارد؟

اسید دودکننده غلظتی بالای ۸۶٪ دارد و با NO₂ اشباع شده است؛ به همین دلیل در تماس با هوا بخار قهوه‌ای آزاد می‌کند و نگهداری آن بسیار پرخطرتر است.

۵) اسید نیتریک برای چه کاربردهایی در آزمایشگاه استفاده می‌شود؟

هضم نمونه، آماده‌سازی محلول‌های استاندارد، تیتراسیون، آماده‌سازی نمونه برای ICP و AAS و تهیه آب تیزاب سلطانی از مهم‌ترین کاربردهای آزمایشگاهی آن هستند.

۶) آیا می‌توان اسید نیتریک را با اسید کلریدریک مخلوط کرد؟

بله، مخلوط ۳ به ۱ این دو اسید، آب تیزاب سلطانی می‌سازد که طلا را حل می‌کند. این کار فقط با تهویه مناسب و تجهیزات ایمنی انجام شود، چون گازهای سمی آزاد می‌کند.

۷) اسید نیتریک را در چه ظرفی نگهداری کنیم؟

در ظرف شیشه‌ای بوروسیلیکات یا پلی‌اتیلن با درپوش محکم، دور از نور، گرما، مواد آلی و بازها.

۸) اگر اسید نیتریک روی پوست ریخت چه کنیم؟

فوراً با آب جاری فراوان حداقل ۱۵ دقیقه بشویید، لباس آلوده را خارج کنید و در صورت شدت آسیب به پزشک مراجعه نمایید.

۹) برای آنالیز ICP کدام گرید اسید نیتریک لازم است؟

گرید فوق‌خالص (Trace Metal Grade) با ناخالصی فلزی در حد ppb؛ استفاده از گرید صنعتی نتیجه آنالیز را کاملاً مخدوش می‌کند.

۱۰) قیمت اسید نیتریک به چه عواملی بستگی دارد؟

غلظت، گرید، برند، حجم بسته‌بندی، شرایط حمل و نوسانات بازار مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده قیمت هستند.

۱۱) آیا اسید نیتریک همان آب تیزاب است؟

خیر. «آب تیز» یا Aqua Fortis نام قدیمی خود اسید نیتریک است، در حالی که «آب تیزاب سلطانی» یا Aqua Regia مخلوطی از اسید نیتریک و اسید کلریدریک است.